Sarapshylardyń aıtýynsha, qoǵammen birge sanamyz da sıfrlanyp barady. 2-3 jastaǵy bóbekterdiń tiliniń kesh shyǵýy úırenshikti qubylysqa aınalyp barady. Jaqynda úıge ata-anasymen qonaqqa kelgen 5-6 jastaǵy balanyń aıaq astynan «Monstr kele jatyr. Men odan jasyrynýym kerek» degen áreketinen, alǵashqyda shoshyp qaldym. Al ata-anasynyń aıtýynsha, bul qalypty qubylys.
Jıynǵa qatysqan sarapshylardyń aıtýynsha, smartfondardyń áserinen psıhlogııalyq jalǵyzdyq derti tamyryn tereńge jaımaı turǵanda kúresý kerek. Damyǵan elderde mektepke uıaly telefondar alyp kelýge tyıym salý tájirıbege endi.
Logoped-dáriger Fera Burshaqbaevanyń aıtýynsha, jalǵyzdyq jasóspirimderdiń uıaly telefonyna táýeldilikpen baılanysty dep sanalsa da, osy baılanystyń negizindegi mehanızmder áli kúnge deıin túsiniksiz. Biraq sońǵy 10 jyldyqta tili shyqsa da sózdik qory shektelip qalǵan balalar kóbeıip kele jatyr. «Smartfonnyń, ǵalamtordyń bala damýyna áseri zerttelmegen taqyryp dep kóz jumyp qaraýǵa bolmaıdy. Muny akademııadyq pán sabaǵy retinde mektep baǵdarlamasyna engizetin kez keldi», deıdi ol.
О́mirimizdi smartfonsyz nemese noýtbýksyz elestete almaımyz. Tehnologııa adamdarǵa álemniń kez kelgen jerinde baılanysta bolýǵa múmkindik berdi, biraq soǵan qaramastan jalǵyzdyq sezimin boıymyzdan alystata almaımyz. Mysaly, sózdik qory qalyptaspaǵan balanyń aldanyshy smartfon ekeni qalypty qubylys. Osy jasta tiri qarym-qatynastyń jetispeýshiligi onyń keıingi búkil ómirine óte teris áser etýi múmkin. 15-16 jasta adamdar ózderine óte synı qaraıdy, keshenderge ushyraıdy jáne syrtqy kelbetine baılanysty alańdaıdy. Ǵalymdar qoljetimdi gadjetter men ınternettiń paıda bolýy olardy qurdastary arasynda emes, Jelide qarym-qatynas izdeýge májbúrleıtinine nazar aýdardy.
DDU-nyń (HBSC) 2022 jylǵy málimetterine sáıkes, jasóspirimder alańdaýshylyq, depressııa jáne jalǵyzdyq sezimimen jıi kezdesedi.
Bul rette olar otyratyn kúıde kúnine 6-8 saǵatqa deıin ótkizedi:
- 51,3 paıyzy kompıýterde nemese gadjetterde oınaıdy,
- 56,5 paıyzy áleýmettik jelilerde,
- al 30,5 paıyzy aqparatty ınternetten izdeıdi.
Sońǵy tórt jylda oıynǵa áýestengenderdiń úlesi 20 paıyzǵa artty. vırtýaldy álemniń shyrmaýyna erte shyrmalǵan balanyń da psıhologııa da jalǵyzdyqty qup kóretinin sarapshylar jıi aıtady. Iаǵnı balaǵa arnalǵan naqty jáne vırtýaldy keńistik birdeı bolady, kommýnıkatıvtik shekter bulyńǵyr bolady, al kognıtıvtik damý baıaýlaıdy, óıtkeni ol óziniń jeke qasıetterin damytpaıdy.
Medısına professory Almaz Sharmannyń aıtqanyndaı, bir kezderi bizdiń qalalarymyz ben aýyldarymyzdaǵy balalyq shaq aýla shańy men dala jeliniń ashyqtyǵynyń ıisi bolatyn. Biz asyq, fýtbol nemese «qaraqshy kazaktar» oınap, partada talasyp, kınoǵa birge bardyq. Ata-analar balalaryn «fonarǵa deıin» shyǵaratyn. Biz qoǵamda - kórshilerimiz, dostarymyz, aýla kompanııalarymyz arasynda ósken edik.
«Biraq XXI ǵasyrdyń basynda bári ózgerdi. Ata-analardyń qorqynyshy - joldardaǵy mashınalar, krımınaldyq jańalyqtar, qaýipsizdik úshin alańdaýshylyq - balalardy páterlerge aıdap jiberdi. Al 2010-shy jyldary smartfondar aýla oıyndaryn múldem yǵystyrdy. Osy sátten bastap balalyq shaq vırtýaldy keńistikke «kóshti»: TikTok kıno men ánderdi gıtaramen aýystyrdy, mektep chattary - tiri qarym-qatynas» deıdi professor. .
Búginde biz sıfrlyq jalǵyzdyq qubylysyn kórip otyrmyz.
«Formaldy túrde jasóspirimder únemi baılanysta - chattarda, messendjerlerde, áleýmettik jelilerde. Biraq is júzinde olar ózderin jalǵyzbasty sezinedi. Instagramdaǵy laık, chattaǵy kóńil-kúı, TikTok reaksııasy - bul ómirdiń qysqa sıgnaldary, biraq shynaıy jaqyndyq emes. Psıhologtar muny «dıetalyq dostyq» dep ataıdy: qarym-qatynas dámi bar sııaqty, biraq qorektilik - nól. Naǵyz áńgimeler, serýender men birlesken ister birtindep joıylyp barady» dep alańdaıdy professor.
Professordyń aıtýynsha, tarıh: qaýymdar men adamı baılanystar daǵdarysy - jańalyq emes. HH ǵasyrdyń basynda ındýstrııalandyrý jáne jappaı kóshi-qon dástúrli qoǵamdastyqtardy qıratty. Biraq adamdar jaýap retinde úıirmeler, qyzyǵýshylyǵy boıynsha klýbtar, sporttyq seksııalar qurdy. Sıfrlyq dáýir qaıtymsyz ekeni belgili bolyp qaldy. Adamzattyń aqyl oıy onyń damýynan ilgeri júrse, onyń da emi tabylady. Jaýap tek ózimizge ǵana - tiri qarym-qatynas mádenıetin, aýladaǵy dostyqty, dástúrlerdi qurmetteýdi jáne otbasynyń jylýyn saqtaı alatynymyzǵa baılanysty. «Jaqynda oqýshylar saraıynyń jáne shaǵyn qalada komıýnıtı-ortalyqtyń ashylý rásimine qatystym. Onda úrpaqtardy biriktirý úshin balalar, eresekter men qarttar munda sport, bilim, bos ýaqyt jáne eń bastysy - tiri qarym-qatynas tabýy tıis ekeni aıtyldy. Bul smartfondaǵy jalǵyzdyqqa eń jaqsy balama emes pe? Biz salatyn bolashaq osyndaı jobalarda emes pe? Ákimdikterdiń brýschatka men bordıýrlerdi maǵynasyz aýystyrýmen, minsiz asfalttardy tóseýmen aınalysýdy toqtatyp, adamdardy shynymen de biriktiretin nársege ınvestısııalaıtyn ýaqyty keldi me?
Eger biz balalar men ata-analar, jastar men qarttar, jalpy qoǵam birligi úshin naqty jaǵdaı jasamasaq, onda biz úshin muny kim jáne qashan jasaıdy?» deıdi sarapshy.
